ەكونوميكالىق تابىس ەسەلەگەن
قالانىڭ دامۋ قارقىنىن ەكونوميكالىق وسىممەن ولشەسەك, الىپ شاھار بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزگەنىن اڭعارامىز. ماسەلەن, 2024 جىلى قالا بيۋدجەتىنە 2 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى تۇسكەن. ەڭ باستىسى, بيۋدجەت تۇسىمدەرىنىڭ 93%-ى مەنشىكتى كىرىستەرگە تيەسىلى. قالانىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىن جەكەلەي تالدار بولساق, وڭدەۋ ونەركاسىبى – 17,6%-عا; ساۋدا – 14,5%-عا; قارجى جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى 12%-عا; اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا 11,3%-عا; جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارى – 6,9%-عا; كولىك جانە قويمالاۋ سالالارى – 5,7%-عا وسكەن.
بيىلعى جىلدىڭ ءتورت ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الماتىدا نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 543,3 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 35,6%-عا ارتقان. ينۆەستيتسيا قۇرىلىمىندا جەتەكشى ورىندى وڭدەۋ ونەركاسىبى, كولىك جانە قويما, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن جاسالاتىن وپەراتسيالار, قارجى جانە ساقتاندىرۋ سالالارى يەلەنىپ وتىر. «قالانىڭ ەكونوميكالىق تابىسى – ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعىتىنداعى وڭتايلى باستامالاردىڭ ارقاسىندا ەسەلەگەن», دەيدى ساراپشىلار. اسىرەسە, ماشينا جاساۋ (137,5%), پوليگرافيا (143%), تاماق ونەركاسىبى (100,8%) جانە حيميا ونەركاسىبى (117,1%) ەرەكشە سەرپىنمەن دامىپ كەلەدى.
قالادا جالپى قۇنى 2 402,4 ملرد تەڭگە بولاتىن 195 جوبا قولعا الىنعان. بۇل – شامامەن 30 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى. كاسىپكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى الىشەر ساتىبالديەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلى قۇنى 555,1 ملرد تەڭگە بولاتىن 45 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا «Changan», «Chery» جانە «Haval» ماركالى جەڭىل اۆتوكولىكتەر شىعاراتىن مۋلتيبرەندتى زاۋىت, «Wildberries» لوگيستيكالىق ورتالىعى, سونداي-اق, شىنى ىدىس پەن ارماتۋرالىق تور وندىرەتىن كاسىپورىن بار.
الەۋمەتتىك دامۋ باستى نازاردا
كۇن ساناپ اۋماعى ارتقان شاھاردا الەۋمەتتىك سالالاردى جەتىلدىرۋ باستى نازاردا. وتكەن جىلى بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك باعدارلانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە 1,6 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى باعىتتالعان بولسا, ونىڭ 38,7%-ىن ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, مادەنيەت, سپورت جانە تۋريزم سەكىلدى الەۋمەتتىك سالالار قۇراعان. بۇل الدىڭعى جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 12,8%-عا كوپ. قالانىڭ ءار بۇرىشىندا ەسىك اشقان الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىقتارى, بۇقارالىق سپورتقا باۋليتىن سالتاناتتى الاڭدار, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان يگى باعدارلامالار الەۋمەتتىك دامۋ باعىتىنداعى وڭ ديناميكانى كورسەتەدى.
كۇنى كەشە مەگاپوليستىڭ بيىلعى جىلعى بيۋدجەتى بەكىتىلدى. ايتپاقشى, الماتىدا العاش رەت بيۋدجەت كولەمى 2,5 ترلن تەڭگەگە جەتىپ وتىر. قارجى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قانات سۋحامبەكوۆ, بيۋدجەت نەگىزىنەن الەۋمەتتىك سالانى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋعا جانە قالالىق ورتانا تسيفرلاندىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قوسىمشا 17 ملرد تەڭگە بولىنبەك. اتاپ ايتقاندا, المالى, ناۋرىزباي جانە تۇركسىب اۋداندارىندا ءار اۋىسىمدا 500 ادامدى قابىلداي الاتىن 4 جاڭا ەمحانانىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, №4 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جالعاسىن تاپپاق. سونداي-اق, ورفاندىق اۋرۋمەن اۋىراتىن الماتىلىقتار ءۇشىن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار مەن ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا, №23 ەمحانانى جانە «الاۋ» وڭالتۋ ورتالىعىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە قارجى قاراستىرىلعان. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاس قانات شاعىناۋدانىنداعى جاڭا بالاباقشانىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, الاتاۋ جانە المالى اۋداندارىنداعى №168 جانە №10 بالاباقشالاردى قايتا جاڭعىرتۋعا قاراجات بولىنەدى. سونىمەن قاتار, №174 مەكتەپكە قوسىمشا قۇرىلىس, №17, №50, №56 جانە №124 مەكتەپتەرگە سەيسميكالىق نىعايتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
ءتۋريزمنىڭ تىنىسى كەڭەيدى
الماتى – ەلىمىزدىڭ اۋە قاقپاسى. ەلگە تابان تىرەگەن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى ەڭ الدىمەن الماتىعا ايالدايتىنى انىق. قالا ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن سالالاردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋىمىز قاجەت دەگەن قالا اكىمى دارحان ساتىبالدى العاشقى جۇمىس اپتاسىندا مەگاپوليستىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن سارالاپ, الداعى جوسپاردى باعدارلادى.
تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى عاليا توقسەيىتوۆانىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلى الماتىعا 2,3 ميلليون تۋريست كەلگەن. بۇل بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 14,8 پايىزعا كوپ. اسىرەسە, شەتەلدىك تۋريستەر سانى ايتارلىقتاي ارتقان. ساندىق كورسەتكىش 27 پايىزعا ءوسىپ, 686 مىڭ ادامدى قۇراعان. قالاعا كەلۋشىلەر سانىنىڭ ارتۋى الماتى ەكونوميكاسىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. 2024 جىلى تۋريزم سالاسىنان تۇسكەن سالىق 90,7 ملرد تەڭگە بولىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,9 ەسە ارتتى. نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 110,9 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, 2,1 پايىزعا ۇلعايعان.
«بۇل جۇيەلى ءارى بەلسەندى ماركەتينگتىك ساياساتتىڭ جەمىسى. الماتى حالىقارالىق تۋريستىك رەيتينگتەردە – CNN مەن Booking.com سەكىلدى پلاتفورمالاردا ساياحاتتاۋعا ارنالعان ەڭ تارتىمدى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلىپ وتىر. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الماتىلىق تۋروپەراتورلار شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن 156 كەلىسىم جاساسىپ, 2027 جىلعا دەيىن 110 مىڭنان استام شەتەلدىك ءتۋريستى قابىلداۋدى كوزدەگەن. بۇل كەزەڭدەگى كۇتىلەتىن ەكونوميكالىق اسەر 165 ميلليون اقش دوللارى بولماق ء(بىر ءتۋريستىڭ ورتاشا شىعىنى – 1 500 دوللار دەپ ەسەپتەلگەن). 2025 جىلى تۋريزم باسقارماسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى تاۋلى ايماقتارداعى جاياۋ جۇرگىنشىلەر ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, قوناق ءۇي قورىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق, ىسكەرلىك ءتۋريزمدى وركەندەتۋ بولماق. بۇل باعىتتار تۋريستەر لەگىنىڭ ارتۋىنا سەرپىن بەرەدى»,- دەيدى تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى عاليا توقسەيىتوۆا.
الماتى تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمەن, تۇمسا تابيعاتىمەن تانىمال. الماتىعا كەلگەن جاننىڭ اڭسارى ەڭ الدىمەن شىڭ باسىنداعى شىمبۇلاق پەن كوك-توبەگە, مۇزارت بيىكتەگى مەرۋەرت مەدەۋگە اۋاتىنى انىق. الماتىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن تانىتاتىن بۇل ءۇش نىسان ايماقتىڭ پاسپورتى دەرسىز. اسىرەسە, توقسان اقىن تولعاسا ءتىل جەتپەيتىن كوك-توبەنىڭ كوركەم كەيپى كورگەن جاننىڭ كوڭىلىن باۋرايدى. بيىك توبە باسىنان اسەم شاھارعا ماڭعازدانا قاراپ مۇڭ شاققان شايىرلاردىڭ ارزۋ-ارمانى, عاشىقتاردىڭ اپپاق تىلەگى, اينىماسقا سەرت بەرگەن ادال دوستاردىڭ العاۋسىز كوڭىلى جاتىر مۇندا...
دارحان ساتىبالدى تۋريزم سالاسىن شاھاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى درايۆەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ ءوتىپ, ءتيىستى باسقارماعا تۋريستىك ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە الماتىنى ىشكى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تارتىمدى تۋريستىك باعىت رەتىندە دامىتۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋدى تاپسىردى.
عىلىم سالاسىندا سەرپىن بار
كەز-كەلگەن سالانىڭ كەڭگە قانات جايۋى ءۇشىن, الدىمەن بىلىكتى مامان دايارلاۋدىڭ ماڭىزى زور. مەگاپوليستە يننوۆاتسيالىق قادامدار ءۇشىن جاقسى ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقان. ەلىمىزدەگى جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايتىن قالادا 80-نەن اسا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەپ, 150 مىڭنان استام ستۋدەنت ءبىلىم الادى. قالادا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ تەرەڭ تامىرى جايىلىپ, ۇلتتىق زياتكەرلىك الەۋەتتىڭ نەگىزى قالاندى. اسىرەسە عىلىمي ينفراقۇرىلىم قارقىندى دامۋدا. «Alatau IT City» اقپاراتتىق تەحنولوگيالار پاركى, تەحنوپاركتەر مەن بيزنەس-ينكۋباتورلار يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قولداپ, عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتتى. شاھار عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, يننوۆاتسيا مەن زەرتتەۋدىڭ توعىسقان نۇكتەسى. قولعا الىنعان عىلىمي يننوۆاتسيالاردىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى بيزنەس پەن كاپيتالدىڭ تىڭ تىنىس الىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن قىزمەت كورسەتۋ مەن ساۋدا-ساتتىق قۇراپ وتىر. كۇن وتكەن سايىن الماتىنىڭ ەكونوميكالىق پوتەنتسيالى ارتىپ, ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرى جاڭارىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, ەل دامۋىنىڭ سەرپىن الۋىنا زور سەپتىگىن تيگىزەدى.
الماتى – اقىلدى قالا
بۇگىنگى نارىقتاعى عالامدىق باسەكە بارىسىندا جەتەكشى مەگوپوليستەر سەرۆيستىك قالادان يننوۆاتسيالىق سمارت-سيتيگە وتۋدە. الماتىدا بۇل باعىتتا ەلەۋلى وزگەرىس كوپ. سونىڭ ءبىرى جاڭا تۇرپاتتا دامىعان كولىك جۇيەسىنىڭ قىزمەتى. اۆتوبۋس پاركتەرىن جاڭارتۋ دەڭگەيى ەداۋىر ارتقان. ەلەكتروبۋستاردى قالا باعىتتارى بويىنشا جۇرگىزۋ شاھاردىڭ ەكولوگياسىنا وڭ اسەر ەتىپ وتىر. ورتالىق اۋماقتاردا تۇتاستاي ۆەلودالىز جاساقتالدى. الماتىنى تىنىش اۋداندارمەن جانە كەيىن قوسىلعان ەلدى مەكەندەرمەن بايلانىستىرۋ ماقساتىندا قولدانىسقا بەرىلگەن مەترو بەكەتتەرى تۇرعىندارعا جايلىلىق تۋدىرىپ وتىر. GPS-جۇيەسى ارقىلى ديسپەتچەرلىك باسقارۋدىڭ اۆتوماتتى جۇيەسى جۇمىس ىستەۋدە, بارلىق اۆتوبۋستارعا بەينەباقىلاۋ ورناتىلعان. وعان قوسا تاسىمالداۋشىلاردى سۋبسيديالاۋعا قاتىستى جولاۋشىلاردان تۇسكەن شاعىم بويىنشا ايىپپۇل سالۋ ءىسى جۇزەگە اسقان. قالادا جكا-نا قاتىستى فوتو-ۆيدەوفيكساتسيا جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى.
كولىك جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءىسى ۇزدىك حالىقارالىق ماماندارمەن بىرگە جۇزەگە اسۋدا. ولاردىڭ اراسىندا قوعامدىق كولىك كەڭىستىگى مەن كوشەلەردى مودەرنيزاتسيالاۋمەن اينالىساتىن ايتۋلى كومپانيالار بار. بىرەر جىل بۇرىن الماتى «اقىلدى قالالار» تسيفرلى ترانسفورماتسياسىن بىرىگىپ جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان بايقاۋدا ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنگەن بولاتىن. ەلۋ ەڭ ۇزدىك الەمدىك پراكتيكا مەن يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ فينالدىق ۇشتىگىنە الماتىمەن قاتار «انكارا پارك» تۋريستىك جوباسى مەن تۇرىك استاناسى انكارا مەن «ساۆا وزەنىنە تۇرعىنداردىڭ ورالۋى» باعدارلاماسىمەن حورۆاتتىڭ زاگرەب قالاسى دا ەنگەن بولاتىن.
مەگاپوليستىڭ تاريحي ماڭىزى
الماتى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىرگەسى قالانعان قاستەرلى مەكەن. مۇندا ەل تاعدىرىنا قاتىستى ماڭىزدى ءارى تاريحي شەشىمدەر قابىلداندى. اتا زاڭىمىز, مەملەكەتتىك رامىزدەر, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز وسىندا بەكىتىلدى. بۇگىندە الماتى ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە ىسكەرلىك ورتالىعى رەتىندە دامىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى قالاعا جاڭا اۋماقتار قوسىلىپ, كولەمى 2 ەسەگە ۇلعايدى. حالىق سانى دا ەسەلەپ ءوستى. قازىر الماتىدا بانكتەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باس كەڭسەلەرى ورنالاسقان. وسىندا اشىلعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 17 مەكەمەسىنىڭ وكىلدىكتەرى ورتالىق ازيانىڭ وڭىرلىك حابىنا اينالىپ وتىر. قالانىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىنە قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
الماتى
